Szybka odpowiedź

Fundację rodzinną w organizacji należy w ślad za ustawodawcą wyraźnie odróżnić od fundacji rodzinnej wpisanej do rejestru fundacji rodzinnych.

W ocenie autora niniejszego artykułu fundacja rodzinna w organizacji może dokonać zmiany treści swojego statutu, a zmiana statutu jest skuteczna z chwilą jej dokonania, jeżeli w treści statutu tej fundacji rodzinnej w organizacji nie uregulowano zasad zmiany statutu w inny sposób.

Art. 26 ust. 4 ustawy z dnia 23 stycznia 2023 r. o fundacji rodzinnej (dalej „Ustawa„) ma zastosowanie do fundacji rodzinnych wpisanych do rejestru fundacji rodzinnych i jedynie w ich przypadku uzależnia skuteczność zmiany statutu od chwili wpisu do rejestru. Przepisu tego nie stosuje się do fundacji rodzinnych w organizacji.

Kim jest fundacja rodzinna w organizacji

Fundacja rodzinna w organizacji w realiach polskiego systemu prawnego jest podmiotem prawa o charakterze tymczasowym.

Powstaje od chwili sporządzenia aktu założycielskiego fundacji rodzinnej lub od chwili ogłoszenia testamentu, w którym testator powołuje fundację rodzinną, i trwa do chwili jej wpisu do rejestru fundacji rodzinnych prowadzonego przez Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim.

Fundacja rodzinna w organizacji zarządza we własnym imieniu posiadanym majątkiem i zapewnia jego ochronę, w szczególności nabywa prawa, w tym własność nieruchomości i inne prawa rzeczowe, zaciąga zobowiązania, pozywa i jest pozywana. Stanowi przykład jednostki organizacyjnej niebędącej osobą prawną, której ustawa przyznaje zdolność prawną. Dopiero z chwilą wpisu do rejestru fundacji rodzinnych staje się fundacją rodzinną i uzyskuje osobowość prawną.

Jakie przepisy regulują fundacje rodzinne w organizacji

Reżim prawny fundacji rodzinnej w organizacji jest kształtowany przez przepisy Ustawy w sposób szczątkowy i przy zastosowaniu ogólnego odesłania do stosowania przepisów dotyczących fundacji rodzinnej wpisanej do rejestru. Najistotniejsze znaczenie dla odróżnienia jej statusu prawnego od statusu fundacji rodzinnej wpisanej do rejestru mają:

• art. 2 ust. 2, który wyraźnie odróżnia jako odrębny typ podmiotu fundację rodzinną w organizacji od fundacji rodzinnej wpisanej do rejestru fundacji rodzinnych,
• art. 23 regulujący podstawowe aspekty funkcjonowania fundacji rodzinnej w organizacji, w tym chwilę powstania, sposób kształtowania nazwy, charakter prawny i kompetencje, odpowiedzialność osób reprezentujących fundację, sposób jej reprezentacji, jak również ogólne odesłanie do odpowiedniego stosowania przepisów dotyczących fundacji rodzinnej wpisanej do rejestru,
• art. 24 wyznaczający chwilę wpisu do rejestru fundacji rodzinnych jako moment stania się fundacją rodzinną,
• art. 63 ust. 1 i 2 w związku z art. 23 ust. 6 normujące sposób reprezentacji fundacji rodzinnej w organizacji w umowach zawieranych z członkami zarządu – aspekt zasługujący na odrębny artykuł,
• art. 85, art. 86 oraz art. 91 regulujące rozwiązanie fundacji rodzinnej w organizacji.

Dlaczego ta regulacja jest ważna

Fundacja rodzinna w organizacji jest bytem przejściowym, odrębnym od fundacji rodzinnych wpisanych do rejestru. Mimo to, z uwagi na nadaną jej podmiotowość prawną, może między innymi nabywać prawa i zaciągać zobowiązania. W praktyce najistotniejsze znaczenie ma fakt, że fundatorzy mogą wnosić do niej mienie już od chwili jej ustanowienia. Nie ma obowiązku oczekiwania na wpis do rejestru.

Ponadto fundacja rodzinna w organizacji może prowadzić działalność i występować w obrocie, dokonując transakcji również z podmiotami trzecimi, na przykład inwestując mienie wniesione przez fundatora.

Ma to doniosłe znaczenie, ponieważ z uwagi na nieplanowaną przez ustawodawcę popularność fundacji rodzinnych aktualny czas oczekiwania na wpis do rejestru (stan na sierpień 2026 r.) wynosi minimalnie szesnaście miesięcy. Zgodnie z informacją uzyskaną w sekretariacie Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim w najbliższym czasie nie ma przesłanek, by okres ten uległ skróceniu.

Skutkiem tego, wbrew zamierzeniom ustawodawcy oraz fundatorów, okres funkcjonowania fundacji rodzinnych w organizacji znacząco się wydłużył. To rodzi daleko idące konsekwencje praktyczne, ponieważ fundacja rodzinna w organizacji, podobnie jak każdy podmiot prawa, może wymagać dokonania zmian w swojej strukturze i funkcjonowaniu.

Dopuszczalność zmiany statutu

Najistotniejszym dokumentem kształtującym zasady działania fundacji rodzinnej, w tym fundacji rodzinnej w organizacji, jest jej statut.

Zgodnie z art. 26 ust. 1 i 2 Ustawy statut określa:
– nazwę fundacji rodzinnej,
– siedzibę fundacji rodzinnej,
– szczegółowy cel fundacji rodzinnej,
– beneficjenta lub sposób jego określenia i zakres przysługujących mu uprawnień,
– zasady prowadzenia listy beneficjentów,
– zasady, w tym szczegółowy tryb, zrzeczenia się uprawnień przez beneficjenta,
– czas trwania fundacji rodzinnej, jeżeli jest oznaczony,
– wartość funduszu założycielskiego,
– zasady powoływania i odwoływania oraz uprawnienia i obowiązki członków organów fundacji, a także zasady reprezentacji,
– podmiot uprawniony do zatwierdzenia czynności zarządu fundacji rodzinnej w organizacji,co najmniej jednego beneficjenta uprawnionego do uczestnictwa w zgromadzeniu beneficjentów,
– zasady zmiany statutu,
– przeznaczenie mienia fundacji rodzinnej po jej rozwiązaniu, w tym określenie beneficjenta uprawnionego do tego mienia.

Statut może określać również inne sprawy, w tym zasady współpracy lub współdziałania organów fundacji, szczegółowe okoliczności jej rozwiązania, wytyczne dotyczące inwestowania majątku oraz utworzenie jednostki terenowej albo jednostek terenowych.

W praktyce funkcjonowania fundacji rodzinnych w organizacji powstaje czasem konieczność dokonania zmian w ich strukturze jeszcze przed wpisem do rejestru. Jeżeli zmiany dotyczą przywołanych wyżej kwestii, ich przeprowadzenie wymaga zmiany statutu. To rodzi pytanie o dopuszczalność takiej zmiany, a w razie odpowiedzi twierdzącej — o chwilę jej skuteczności.

W ocenie autora odpowiedź jest twierdząca, a zmiana statutu fundacji rodzinnej w organizacji jest dopuszczalna.

Żaden z przepisów Ustawy nie zabrania dokonania zmiany statutu fundacji rodzinnej w organizacji, zaś w przypadku fundacji rodzinnej wpisanej do rejestru wprost na to pozwala (np. art. 26 ust. 2 pkt 12 i ust. 4, art. 122 ust. 2 Ustawy).

Odpowiednie zastosowanie tych przepisów do sytuacji prawnej fundacji rodzinnej w organizacji – po analizie jej natury, charakteru prawnego, kompetencji, jak również elementów obowiązkowej treści statutu oraz wobec braku w wymiarze abstrakcyjnym sprzeczności dokonywania zmiany tych elementów z zasadami współżycia społecznego – przesądza w ocenie autora o dopuszczalności zmian statutu przed wpisem do rejestru i uzyskaniem statusu pełnej fundacji rodzinnej.

Stanowisko o dopuszczalności zmiany statutu dopuszcza także K. Grzegorczyk (w: K. Osajda (red.), Ustawa o fundacji rodzinnej. Komentarz, wyd. 1, 2025, art. 23).

Prawidłowość tego stanowiska zdaje się podzielać również ustawodawca. Już w rubryce C.3, w polu nr 42 formularza RFR-W, stanowiącego wniosek o rejestrację fundacji rodzinnej, wprost wskazano obowiązek zgłoszenia – w przypadku zmiany statutu przed złożeniem wniosku o wpis – także numerów zmienionych, dodanych i usuniętych paragrafów oraz informacji o tekście jednolitym statutu, jeżeli został sporządzony. Gdyby zmiana statutu fundacji rodzinnej w organizacji nie była możliwa, takie pouczenie nie mogłoby zostać sformułowane.

Kiedy zmiana statutu staje się skuteczna

Zgodnie z art. 26 ust. 4 Ustawy zmiana statutu fundacji rodzinnej staje się skuteczna z chwilą wpisu do rejestru fundacji rodzinnych.

W ocenie autora przepis ten ma zastosowanie do fundacji rodzinnych wpisanych do rejestru i nie powinien być stosowany do fundacji rodzinnych w organizacji. Precyzyjniej: odpowiednie stosowanie tego przepisu na podstawie art. 23 ust. 6 Ustawy powinno w tym wypadku polegać na jego niestosowaniu.

Prowadzi to do wniosku, że zmiana statutu fundacji rodzinnej w organizacji jest skuteczna od chwili jej dokonania, chyba że co innego wynika ze statutu albo z uchwały lub oświadczenia o dokonaniu zmiany.

Fundacja rodzinna w organizacji powstaje z chwilą sporządzenia aktu założycielskiego lub ogłoszenia testamentu. Zasady jej funkcjonowania, obok Ustawy, wyznacza statut ustalony przez fundatora – obowiązkowy, o minimalnej treści wprost wyznaczonej przepisami. Nadając fundacji rodzinnej w organizacji podmiotowość prawną od chwili powstania, ustawodawca przesądził, że postanowienia statutu mają zastosowanie już na tym etapie. Stosowanie statutu nie wymaga uprzedniego zarejestrowania jego treści.

Ustawodawca ustanowił rejestrem właściwym dla fundacji rodzinnych rejestr fundacji rodzinnych i nie powołał rejestru właściwego dla fundacji rodzinnych w organizacji, poprzestając na określeniu, że stają się one fundacjami rodzinnymi z chwilą wpisu. Nie istnieje zatem rejestr, w którym fundacja rodzinna w organizacji mogłaby zarejestrować zmianę statutu przed wpisem.

Stanowisko odmienne – zgodnie z którym związanie fundacji statutem nadanym przez fundatora byłoby skuteczne od chwili jego nadania, a zmiana tego statutu przed wpisem wymagałaby konstytutywnego wpisu do rejestru – prowadziłoby do niekonsekwencji o istotnym znaczeniu prawnym i mogłoby rodzić niekorzystne skutki w obrocie.

Przyjęcie takiego stanowiska rodziłoby paradoks: fundacja rodzinna w organizacji de facto nie mogłaby zmienić swojego statutu. Zmiana przeprowadzona na etapie fundacji rodzinnej w organizacji odniosłaby skutek dopiero wobec pełnej fundacji rodzinnej po jej wpisie do rejestru, ponieważ mimo podjęcia uchwały lub złożenia oświadczenia o zmianie statutu nie byłaby ona skuteczna aż do chwili rejestracji zmiany. To zaś wymaga wpisu fundacji do rejestru, a z chwilą wpisu fundacja rodzinna w organizacji staje się fundacją rodzinną. Skutek zmiany statutu nie dotyczyłby więc fundacji rodzinnej w organizacji, lecz dopiero pełnej fundacji rodzinnej.

Zakładając istnienie zasady troski ustawodawcy o bezpieczeństwo obrotu prawnego oraz prawidłowość stanowiska o dopuszczalności zmiany statutu, konieczne jest przyjęcie wniosku, że zmiana statutu fundacji rodzinnej w organizacji jest skuteczna od chwili jej dokonania, o ile nic innego nie wynika z treści tego statutu.

Autor: Bartosz Wiśniewski, adwokat